Foekje Dillema, de Friese atlete die in 1950 werd geschorst omdat ze een man zou zijn, is definitief gerehabiliteerd dankzij DNA onderzoek. Geruchten over sporters die 'knoeien' met hun geslacht zijn van alle tijden. Wat zijn de lessen van het geval Foekje?
De ondergang van Foekje Dillema - gedoodverfd Olympisch kampioene - leest als een spannend boek, maar wekt vooral diep medelijden. Dat haar lichaam mannelijke kenmerken had, neemt volgens klinisch genetica dr. Kamlesh Madan van het Leids Universitair Medisch Centrum niet weg dat ze vrouw wás: "Ze was zonder meer vrouw en had nooit uit de atletiekbond gegooid mogen worden. Absoluut niet."
 Boek over Foekje Dillema |
Dat er twijfels bestonden over het geslacht van Dillema is achteraf gezien niet zo vreemd. Ze was uitzonderlijk groot en gespierd, had in de woorden van een sportverslaggever uit die tijd 'mannenbenen' en haar gezicht had een duidelijk mannelijke uitstraling. Toch twijfelen oud-atletes die met haar gesport hebben er tot de dag van vandaag niet aan dat ze een vrouw was.
DNA onderzoek heeft nu het bewijs geleverd; Dillema wás een vrouw, maar zoals de onderzoekers van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam het stellen, ze was 'al-met-al' een vrouw. Foekje was namelijk een vrouw met een zeker percentage mannelijk weefsel. Daarbij gaat het om een genetische variant die populair bekend staat als 'mozaïek': een mens met zowel XX (vrouwelijke) als XY (mannelijke) chromosomen.
Sekse-controverse
Het echte geslacht van vrouwelijke atleten is al decennia een bron van controverse. Vooral de Olympische kogelstootsters uit de DDR waren berucht. Door extreme doping met het mannelijk hormoon testosteron waren ze nauwelijks van mannen te onderscheiden. Maar het feit blijft: het wáren vrouwen.
Tot in de jaren negentig was het bij de Olympische Spelen gebruikelijk dat álle vrouwelijke atleten een seksetest ondergingen, maar na jaren van protest is die praktijk geschrapt. "Sinds 1996 zijn sportbestuurders tot de conclusie gekomen dat zo'n geslachtstest niet hoort te gebeuren", vertelt klinitisch genetica dr. Madan. "De eerste testen waren extreem onbetrouwbaar, latere testen waren maar een klein beetje beter. Maar waar het echt om gaat is het medische principe. Er zijn heel veel redenen waarom vrouwen een klein aantal XY chromosomen kunnen hebben."
Broodje aap
Wanneer in het roddelcircuit getwijfeld wordt aan het geslacht van een sporter is daar meestal weinig zinnigs over te zeggen. Zelfs over Amélie Mauresmo - de Franse tennisster die in 2004 de nummer 1 van de wereld werd - is wel gefluisterd dat ze eigenlijk een man zou zijn. De reden? Ze was openlijk lesbisch, sterk en had een enigszins krachtige kaaklijn.
Ook verhalen over mannelijke topsporters die een geslachtsverandering ondergaan om vervolgens als 'vrouw' te kunnen winnen dankzij hun mannelijke fysiek vallen in de categorie 'broodje aap'. Een sex-change 'duurt jaren', zegt plastisch chirurg professor Jan Hage, die aan de Vrije Universiteit in Amsterdam veel van dergelijke operaties heeft uitgevoerd. "Het is slopend en lijdt onvermijdelijk tot een 'vervrouwelijkte' spierkracht, uithoudingsvermogen, en vetpercentage. Je kunt er als sporter alleen maar op achteruit gaan!"
 Foekje Dillema in Londen in 1949 Foto: Nationaal Archief |
Foekje Dillema daarentegen was uniek, een medische samenloop van omstandigheden die vrijwel nooit voorkomt maar toch natuurlijk is. "Er zijn wereldwijd maar een paar honderd gevallen bekend", zegt dr. Madan. "En bij die paar honderd gevallen merk je er dan ook nog vrijwel nooit iets van, en zijn deze vrouwen gewoon honderd procent vrouw. Maar als er véél XY cellen zijn, en vooral als die mannelijke cellen zich bevinden in de buurt van de geslachtsorganen, dan kan zaadbalweefsel ontstaan dat ook het mannelijk hormoon testosteron kan aanmaken."
Een genetisch 'mozaïek' zoals Foekje kan ontstaan als twee embryo's, een mannelijk en een vrouwelijk, enkele dagen na de bevruchting in de baarmoeder versmelten. Normaal gesproken leidt zoiets tot een miskraam, maar in zeer uitzonderlijke gevallen komt er een kind ter wereld dat gedeeltelijk de chromosomen heeft van het andere geslacht.
In het geval van Foekje vonden de Rotterdamse onderzoekers dat een derde van haar chromosomen mannelijk was. Dat is erg veel, en het lijkt niet meer dan logisch dat het haar sportieve prestaties geholpen heeft.
Rust in vrede
Er is nu zekerheid over het geslacht van Dillema. Dat is wetenschappelijk gezien interessant, en journalistiek een mooie primeur, maar het is bepaald niet kies. Foekje zélf heeft vanaf 1950 een teruggetrokken bestaan geleid en wilde bij haar leven maar één ding: rust. Vorig jaar is ze in het bejaardenhuis in het Friese Kollum overleden, ze had haar geheim mee moeten nemen in haar graf.
Meer over: Amélie Mauresmo, atlete, chirurg professor Jan Hage, DNA, Foekje Dillema, klinisch genetica dr. Kamlesh Madan, seksetest
