Ondanks de afmetingen valt de 'Stelling' nauwelijks op in het polderlandschap rondom Amsterdam. De forten en batterijen zijn ingegraven in de dijken of bedekt met zandgrond. Het wapen, het water, is nergens te bekennen. Toch was juist dat water het belangrijkste wapen tegen de oprukkende vijand.
Waterlinie
Het idee om het water in te zetten als wapen werd voor het eerst toegepast tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) door prins Maurits die, na de geweldadige dood van zijn vader, de onafhankelijkheidsstrijd voortzette.
Het idee, bedacht door de beroemde waterbouwkundige Simon Stevin, was simpel: stop de vijand in zijn opmars door het land onder water te zetten; diep genoeg om paard en wagen vast te doen lopen in de modder, maar te ondiep voor boten. Op de hoger gelegen gedeelten werd de vijand vanuit forten beschoten.
Deze zogenaamde 'waterlinie', bekend geworden als de Hollandse Waterlinie, bleek uiterst succesvol: de Spaanse legers werden tegengehouden.
Na de Hollandse Waterlinie kwam de Nieuwe Hollandse Waterlinie, en in 1880 werd begonnen met de bouw van de Stelling van Amsterdam, die in 1914 werd voltooid. De Stelling, bedoeld om de hoofdstad te beschermen tegen een eventuele aanval, werkt volgens hetzelfde principe als de oudere Hollandse Waterlinie. Maar waren de forten van de Hollandse Waterlinie nog van baksteen, de forten van de Stelling werden gegoten in beton.
Hoewel de forten het meest zichbare deel van de stelling vormen, zijn ze niet het belangrijkste element van de verdediging. Dat is het water, dat in geval van nood door een stelsel van sloten, kanalen, waterreservoirs en sluizen het inundatiegebied (overstroomgebied) wordt ingeleid.
De functie van de forten was vooral het verdedigen van de zogenaamde 'accessen'; daar waar wegen, spoorwegen en rivieren of kanalen de Stelling doorkruisen.
Maar de vijand kwam niet
Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd het Nederlandse leger, 200.000 man sterk, gemobiliseerd. De posities in de Stelling werden ingenomen. Maar de vijand kwam niet.
De onbeantwoorde vraag is of dat kwam omdat Nederland een neutraliteitspolitiek voerde, of omdat de onneembaar geachte Stelling een afschrikwekkend effect had.
Dat de Stelling gevreesd werd, blijkt uit de brief die de voormalig Britse militair attaché Ch. à Court in 1917 schreef aan de chef van de Generale Staf veldmaarschalk W. Robertson:
|
Bezoekinformatie Een aantal forten is toegankelijk voor het publiek. De ANWB heeft een fietsroute uitgezet over de gehele lengte van de Stelling. Deze 'Fortenroute' is 180 kilometer lang. |
De Tweede Wereldoorlog
Maar in 1940 was de Stelling niet langer een obstakel voor de oprukkende vijand. De waterlinie was geen hindernis voor het nieuwste wapen in de oorlogsvoering: het vliegtuig.
Toch werd de Stelling van Amsterdam ingezet in de strijd tegen de geallieerde troepen. Door de Duitse bezetter. Maar door gebrekkige kennis van het systeem mislukte de opzet.
Onneembaar?
Er wordt wel gezegd dat de Stelling van Amsterdam 200 jaar te laat is gebouwd. De nieuwe techniek haalde het onneembare 'harnas van Amsterdam' in voordat het goed en wel af was. Maar zou de Stelling tweehonderd jaar eerder zo onneembaar zijn geweest als gehoopt?
Er was één grote zwakte aan een waterlinie zoals de Stelling van Amsterdam, en dat was een strenge winter.
In 1794 hoefde de Franse generaal Pichegru slechts te wachten op intredende vorst. Toen die kwam trok hij met zijn manschappen over de bevroren rivieren en waterlinies en werd Nederland ingelijfd in het Franse rijk.
De Stelling nu
Sindsdien heeft het ministerie van Defensie de forten één voor één verkocht aan gemeenten, waterschappen, provinicies en organistaties als Natuurbeheer, Stichting Natuurmonumenten of aan particulieren. Het laatste fort dat nog in handen is van Defensie, Fort aan den Ham, wordt binnenkort verkocht.
Monument
Sinds 1996 staat de Stelling van Amsterdam op de lijst van Cultureel Werelderfgoed van de Unesco. De nieuwe uitdaging is niet om de vijand buiten te houden, maar de toerist te lokken.
Meer over: landschap, Stelling van Amsterdam, werelderfgoed
