Ze waren stadgenoten, jeugdvrienden en collega's: Rembrandt van Rijn en Jan Lievens. Zo bekend als Lievens was in zijn eigen tijd, tegenwoordig staat hij in de schaduw van de grote Rembrandt. Nu toont het Rembrandthuis hoe groot Lievens echt was.
"We staan hier in de woon-, annex slaapkamer van Rembrandt. En in deze ruimte hingen ook schilderijen van Jan Lievens die Rembrandt in zijn bezit had. Het is fantastisch dat er nu weer werk van Lievens hangt." Bob van den Boogert, conservator van het Rembrandthuis, loopt langs verschillende schilderijen van de grote Lievens-tentoonstelling. Dat zelfs Rembrandt werk van Lievens in huis had, geeft aan dat Jan Lievens een bijzonder kunstenaar was.
In dezelfde woonkamer hangt nu 'Job op de mestvaalt'. "Een buitengewoon aangrijpend schilderij", zegt conservator Van den Boogert. "Hier zie je dat Lievens in staat is tot het weergeven van diepere emoties, net als Rembrandt dat was."
Invloeden
De twee Leidse kunstenaars kenden elkaar goed. Kunstkenner Constantijn Huygens bezoekt de jonge mannen in 1627 in Leiden. Als secretaris van de Hollandse stadhouder had hij een belangrijke positie, ook als het ging om opdrachten voor schilders. Huygens schrijft: "Hij -Lievens - is een jongeman van grote geestkracht en als hem tijd van leven gegeven wordt, mag men de grootste verwachtingen van hem hebben. In allerlei zaken heeft hij een scherp en diepgaand inzicht, rijper dan dat van een volwassen man."
En: "Zo voor de vuist weg durf ik wel te stellen dat Rembrandt in trefzekerheid en levendigheid van emoties de meerdere is van Lievens. Omgekeerd wint deze het door een grootsheid in vinding en in gewaagdheid van onderwerpen en vormen," aldus Huygens.]
"Het aardige is dat Lievens en Rembrandt elkaar stimuleerden," vertelt Van den Boogert. Er is geen bewijs dat ze samen een atelier deelden, maar we weten wel dat ze goed naar elkaar hebben gekeken en elkaar hebben beïnvloed. Het was een soort competitie die voor beiden erg belangrijk was. Ze hebben elkaar opgezweept tot grote prestaties."
Terwijl Rembrandt in 1631 naar het rijke Amsterdam vertrok, reisde Lievens naar Londen. Aan het hof van Charles I werkte hij onder de Vlaamse schilder Anthonie van Dijck. Lievens' stijl werd duidelijk beïnvloed door Van Dijck, en later - toen hij in Antwerpen ging wonen en werken - door Peter Paul Rubens.
Op latere leeftijd vestigde Lievens zich in Amsterdam. Hij was een gevierd schilder met belangrijke opdrachtgevers, waarvoor hij een zeer gevarieerd oeuvre maakte. De tentoonstelling in het Rembrandthuis laat tientallen werken van zijn hand zien. Ook als tekenaar en etser behoorde hij tot de groten.
Onbekend
Hoe komt het dat Lievens nu zo onbekend is? Wellicht door zijn variatie in stijlen. De Amerikaan Arthur Wheelock, die deze Lievens-tentoonstelling al heeft getoond in Milwaukee en Washington, is inmiddels overtuigd van Lievens klasse.
"Terwijl ik bezig was met deze 'show' begon ik Lievens steeds beter te begrijpen," vertelt Wheelock. "Er vielen zoveel vooroordelen over hem weg. Hij deed al geweldige dingen vóór Rembrandt dat deed! Er zijn veel machtige werken van Lievens, waarvan we altijd dachten dat ze van Rembrandt waren. Vooral in de 19de eeuw werd Rembrandt ontdekt als een genie, terwijl de mindere doeken werden toegeschreven aan Lievens. Maar nu hebben we veel van zijn werk herontdekt. Elke keer als ik hem zie, vind ik hem weer geweldig."
Volgens Arthur Wheelock verdient Jan Lievens een nieuwe kans. En die kans krijgt Lievens in datzelfde huis waar ook zijn grootste concurrent woonde.
Illustraties met dank aan: het Rembrandthuis, North Carolina Museum of Art, Rijksmuseum Amsterdam, Fogg Art Museum, Harvard University, Musé de la Chartreuse, Douai, National Gallery of Scotland, National Gallery of Canada en particuliere collecties.
Meer over: Arthur Wheelock, Bob van den Boogert, Huygens, Jan Lievens, Rembrandt
