Gezeten aan een teakhouten bureau met een blauwe sari om haar schouder tuurt een vrouw ernstig naar de camera. Achter haar staan hoge kasten met stapels papieren erop. De documenten zijn half aangevreten door de ratten. De foto is gemaakt door Jan Banning in een Indiaans gemeentekantoor. De vrouw werkt daar als gemeentearchivaris. Samen met journalist Will Tinnemans reisde Banning van Siberië naar China, van Jemen naar Liberia op ontdekkingsreis door ambtelijke werelden.
 Will Tinnemans en Jan Banning in Liberia (C) Jan Banning |
Iedere expat heeft zich waarschijnlijk wel eens naar een bureaucratische instantie moeten begeven voor een vergunning of een stempel. En is daar in contact gekomen met een ambtenaar die de staatsmacht van dat land vertegenwoordigt. Soms kan geduldig wachten een ambtenaar tot actie manen. Soms wordt er eerst een steekpenning verwacht.
Jan Banning en Will Tinnemans kunnen erover meepraten. In Jemen hebben ze vijf dagen in een kantoor moeten wachten tot ze van de autoriteiten toestemming kregen om ambtenaren op de foto te zetten en hen het hemd van het lijf te vragen. Cuba kwamen ze niet in. China wel. Het resultaat van hun ontdekkingsreis is te zien in de Kunsthal in Rotterdam op de tentoonstelling ‘Bureaucratica'.
Omkoperij
De ambtenaren staren streng en serieus de lens in. De kijker werpt een blik op ze alsof ze burger van het land zijn waar de ambtenaar voor werkt en een beroep doen op zijn of haar diensten. "De ambtenaren zien hun werk als een ernstige zaak, ze vinden dat ze gezag moeten uitstralen en respect moeten afdwingen", zegt Will Tinnemans. Dat betekent niet dat alle ambtenaren integer zijn. "Neem het voorbeeld van de Indiase rijbewijsman, we hebben gezien dat hij steekpenningen aannam om mensen een rijbewijs te geven zonder dat ze geslaagd waren voor het rijexamen. Of dat hij voor een bundel rupee's sneller een rijbewijs leverde. In India moet je eindeloos wachten en allerlei formulieren invullen. Ik weet zeker dat omkoperij in India aan de orde van de dag is. Het weerspiegelt de rommel die zich binnen die staatsmacht afspeelt", oordeelt de journalist.
 'Alledaagse macht, ontdekkingsreis langs ambtelijke werelden' |
In Liberia kwamen Banning en Tinnemans ook corruptie tegen. Het land krabbelt omhoog van een bloedige burgeroorlog. De kantoren waar ambtenaren werken, zijn vaak nog een puinhoop. Ze moeten hun eigen bureau aanschaffen en in het ergste geval zijn de elektriciteitsdraden uit de leidingen getrokken. Ook zitten ze vaak maanden te wachten op hun loon. Jan Banning zegt: "Daarmee werk je corruptie ook in de hand. Als je dan bij de belastingdienst werkt of bij de politie en je moet een gezin onderhouden en je hebt de positie om mensen af te persen, dan doe je dat in nood. Het is tot op zekere hoogte nog begrijpelijk ook."
In de Kunsthal staart een bezoekster naar de foto van een Jeminitische vrouw die een zwarte Nikaab draagt. Ze zegt: "Kijk je kan haar ogen niet zien, dat schept afstand. Wat me direct opvalt is het portret van het staatshoofd in de kamer erachter. Het is geeft een controlerend beeld. Ik heb laatst in Egypte dagenlang moeten wachten op het politiebureau om een stempel te krijgen op een verklaring dat ik was beroofd. Het duurde zo lang omdat niemand de laatste stempel durfde te zetten. Dan gingen ze weer koffie drinken en overleggen, niemand durfde de verantwoordelijkheid te dragen." Banning heeft nog wel een tip voor expats die in de bureaucratie verstrikt raken. Hij zegt grinnikend: "Benader de ambtenaar als mens en niet zozeer als verlengstuk van de uitvoerende macht. Of zet ze net als ik op de foto."
Kruiperig
Niet alle deuren gingen overigens voor het tweetal open. In Siberië probeerden ze tevergeefs een agent van de FSB, oftewel de opvolger van de voormalige veiligheidsdienst KGB, te portretteren. Maar door de autoriteiten werd het bestaan van deze ambtenaren glashard ontkend. Zo konden ze ook doorgronden voor wat voor staatsmacht de ambtenaren werken, of het een dictatuur of een democratie is. "Ik heb in China gezien dat burgers zich onderdanig en kruiperig opstellen om maar in de gunst van de ambtenaar te vallen en hun dagelijkse leven te leiden", zegt Tinnemans.
Geketend
Banning vindt het moeilijker om te beoordelen hoe de Chinese burger behandeld wordt. Hij zegt: "Ze hielden er rekening mee dat wij buitenlander waren en volgden ons overal. Dan ga je niet van een land houden als je je de hele tijd geboeid en geketend voelt." Hij wijst op het portret van twee mannen die aan een grote tafel zitten. Op de muur achter hen hangt een nationalistische kalligrafietekening van het Chinese berglandschap. De ene man kijkt met een angstige blik de camera in. "Dit is het dorpshoofd van een plattelandsdorp, die andere man is de partijsecretaris. Ook al wordt het dorpshoofd gekozen, hij heeft verduveld weinig te zeggen. Alle vragen die we stelden, werden beantwoord door de partijsecretaris", zegt Banning.
- Fotoboek 'Bureaucratics' van Jan Banning. Uitgeverij Nazraeli Press. ISBN978-1-59005-232-7.
- 'Alledaagse macht, ontdekkingsreis langs ambtelijke werelden' van journalist Will Tinnemans. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. ISBN: 978 90 468 0488 9.
Meer over: 'Alledaagse macht, ambtenarij, fotograaf Jan Banning, journalist Will Tinnemans, ontdekkingsreis langs ambtelijke werelden'
